Parowozy serii Px48 na KrKD

Parowozy serii Px48

Historia

W latach 1930-1931 wytwórnię Warszawskiej Spółki Akcyjnej Budowy Parowozów opuściło 21 parowozów na tor 750 mm oznaczonych serią Wp29. Parowozy te, jako że były budowane dla kolei wąskotorowych na Kresach Wschodnich, nazywane były typem Wilno. Podczas swojej eksploatacji okazały się niezwykle udaną konstrukcją i 11 sztuk, które po II wojnie światowej powróciło do Polski, było eksploatowanym z oznaczeniem Px29 do lat 70-tych. W związku z dużym zapotrzebowaniem na pojazdy trakcyjne, również na kolejach wąskotorowych, „Fabryka Lokomotyw im. Feliksa Dzierżyńskiego” w Chrzanowie (dawniej „Pierwsza Fabryka Lokomotyw w Polsce S.A.”) podjęła się produkcji nowych parowozów na tor 750 mm.

Przy projektowaniu nowej konstrukcji posłużono się dokumentacją parowozu Wp29. Nie był to jedyny przypadek udoskonalenia przedwojennego projektu – parowozy normalnotorowe serii Ty45 były udoskonaleniem przedwojennych Ty37, a Pt47 przedwojennych Pt31. Podobnie jak przedwojenny Wp29/Px29, nowy parowóz oznaczony później jako Px48 był czteroosiowy z czteroosiowym tendrem. Pierwszy egzemplarz serii Px48 – Px48-1721 został zbudowany w 1950 roku. Po próbnej eksploatacji w Krośniewicach został przesłany na Radzymińską Kolej Dojazdową (dawną kolejkę marecką) do parowozowni Warszawa Stalowa, później pełnił służbę w Trzebnicy i Nowym Dworze Gdańskim. W latach 1950-1955 zakłady w Chrzanowie opuściło łącznie 101 egzemplarzy parowozów serii Px48 przeznaczonych na PKP, z czego 98 na szerokość toru 750 mm i trzy na 785 mm – te jednak zostały szybko wyparte z górnośląskich wąskotorówek przez tendrzaki Tw47-Tw53 i przekute na 750 mm. Px48 były budowane również na eksport do Chin – szerokość toru 762 mm i do Albanii – szerokość toru 760 mm z tendrem dwuosiowym (parowozy Duna).

Px48 Krośniewice'1960
Px48 na stacji Krośniewice Miasto, lata 60-te. Fot. Ze zbiorów Marcina Niestója.

Parowozy Px48 zamówiła również Jugosławia w wersji z tendrem trzyosiowym, (parowozy Sawa) jednak te egzemplarze nigdy nie opuściły Polski i z oznaczeniem Px49 pracowały na PKP. Na przełomie lat 60 i 70-tych pojawiła się kolejna wersja Px48.
Pomorskie Koleje Dojazdowe, które tworzyły rozległą sieć o szerokości toru 1000 mm na Pomorzu Zachodnim potrzebowały nowego taboru, gdyż posiadały jedynie przedwojenne parowozy budowy niemieckiej. W związku z tym wytypowano 16 parowozów na tor 750 mm, które w latach 1969-1974 zostały przekute w ZNTK Nowy Sącz na tor 1000 mm i skierowane do eksploatacji w parowozowniach: Dobra Nowogardzkie, Gryfice, Białogard i Koszalin.

Parowóz Px48-3916 ex. Px48-1722
Parowóz Px48-3916 (dawniej Px48-1722) znajdujący się w Gryficach jest najstarszym zachowanym egzemplarzem serii Px48. Fot. Stanisław Schweizer.

Na początku lat 90-tych zakłady Interlok w Pile zbudowały na zlecenie jednej ze szwajcarskich wąskotorówek parowóz Px48-3917. Jest to składak podwozia i tendra Px48-3903- jednego z przebudowanych w ZNTK Nowy Sącz parowozów dla Pomorskich KD i kotła od Px49-1791. Parowóz ten nie został jednak zakupiony przez Szwajcarów i trafił na Piaseczyńską Kolej Wąskotorową gdzie jeździł do Sierpnia 2010 roku.
W ciągu wielu lat swojej eksploatacji parowozy Px48 wykazały się dużą niezawodnością prowadząc zarówno pociągi osobowe jak również składy towarowe w tym ciężkie pociągi transporterowe. Większość z nich pozostawała w służbie do drugiej połowy lat 80-tych ale zdarzały się wyjątki. Nie sposób w tym miejscu nie wspomnieć o Średzkiej Kolei Dojazdowej- obecnie Średzkiej Kolei Powiatowej, która to do samego końca zarządania przez PKP czyli do 2001 roku prowadziła przewozy pasażerskie i towarowe parowozami Px48.

Px48-1756 Środa WLKP.
Px48-1756 – ostatni czynny Px48 w Środzie Wielkopolskiej, parowóz ten był ostatni raz pod parą 31-go maja 2014 roku. Fot. Stanisław Schweizer.

Na innych kolejach parowozy serii Px48 zostały wyparte przez lokomotywy spalinowe Lxd2 lub same koleje jak Wieluńska czy Wrocławska zostały zlikwidowane. Na początku XXI wieku w stanie czynnym pozostawało zaledwie kilka tych maszyn: Px48-1755 obsługiwał pociągi w Sochaczewie do 2003 roku, Px48-1724 jeździł w Jędrzejowie do 2008 roku, Px48-1785 obsługiwał pociągi w Gnieźnie i w delegacji w Śmiglu do 2009 roku zaś inny gnieźnieński Px- Px48-1919 jeździł do marca 2014 roku. Oprócz wspomnianego wcześniej Px48-3917, z parowozów na tor 1000 mm jeszcze Px48-3916 obsługiwał pociągi w Gryficach do 2010 roku. Obecnie jedynymi sprawnymi egzemplarzami serii Px48 są: Px48-1752 znajdujący się w Ełku oraz znajdujący się obecnie w Krośnicach Px48-1907.

W przyszłości pod parę wrócą Px48-3910 w Koszalinie oraz Px48-3913 w Gryficach, trwają naprawy Px48-1756 w Środzie Wielkopolskiej i Px48-1919 w Gnieźnie.

Opis konstrukcji

Parowóz Px48 posiada typowy kocioł płomienicowo-płomieniówkowy.

Jak każdy kocioł parowozowy składa się z trzech głównych części: stojaka, walczaka i dymnicy.

W przeciwieństwie do parowozów Wp29 skrzynia ogniowa jest stalowa a nie miedziana. Tylna część kotła czyli stojak jest oparty na ślizgach zamocowanych do ostoi dzięki czemu możliwy jest jego przesuw wynikający z rozszerzalności cieplnej. Kocioł jest również zamocowany poprzez blachy wahliwe pod walczakiem i za stojakiem jak również przez stalowy dźwigar znajdujący się pod dymnicą. Walczak kotła składa się ze zwiniętych stalowych blach o grubości 13 mm, na górze którego znajduje się zbieralnik pary, w którym jest umieszczona przepustnica zaworowa.

W dolnej części znajduje się osadnik mułu kotłowego.

Przednia część- dymnica posiada okrągłe drzwi zamykane na obwodzie klamrami, liczba klamr oraz średnica drzwi dymnicy zmieniały się w trakcie produkcji. Wewnątrz dymnicy znajdują się: okap komina, dysza wylotowa, siatka odiskiernika, zakrapiacz, dmuchawka i komory przegrzewacza. Parowóz posiada dwukomorowy przegrzewacz pary Schmidta. Kocioł jest wyposażony w zawory bezpieczeństwa typu Pop- Coale, które otwierają się samoczynnie po przekroczeniu dopuszczalnego ciśnienia pary wynoszącego 13 atmosfer. Do kontroli poziomu wody w kotle służy wodowskaz rurkowy. Armatura kotła jest zapożyczona z normalnotorowego parowozu przemysłowego TKh “Ferrum”, odbiornica pary znajduje się w budce, w razie potrzeby możliwe jest odcięcie dopływu pary do odbiornicy zaworu głównego. Do zasilania kotła w wodę służą dwa inżektory ssąco-tłoczące Friedmanna, tłoczą one wodę poprzez zawory kotłowe umieszczone po bokach walczaka. Pod paleniskiem znajduje się popielnik, który posiada oddzielne klapy powietrzne i spustowe. Do usuwania cząstek kamienia kotłowego służą dwa odmulacze.

Rama- ostoja w Px48 to ostoja belkowa o grubości belek 60 mm z zawieszeniem kombinowanym za pomocą resorów płaskich. Resory pierwszych dwóch osi są połączone wahaczem- balansjerem a osie trzecia i czwarta posiadają resor wspólny. Boczne części ostoi- ostojnice są połączone poprzez czołownicę złączem międzycylindrowym będącym jednocześnie dźwigarem dymnicy. Łożyska osiowe są regulowane klinami za pomocą śrub nastawczych. Smarowanie odbywa się poprzez poduszki bawełniane zasilane z prasy smarnej Friedmanna.

Aby parowóz mógł pokonywać łuki o promieniu 35 m pierwsza oś posiada przesuw boczny 5 mm na stronę, oś druga jest umocowana na sztywno ze zmniejszonymi obrzeżami kół, trzecia oś jest sztywna zaś czwarta posiada przesuw boczny po 10 mm na stronę.

Napęd parowozu stanowią silniki parowe bliźniacze z poziomo umieszczonymi cylindrami z suwakami okrągłymi . Napędzają one trzecią oś poprzez krzyżulec jednoprowadnicowy. Smarowanie silników realizowane jest również przez prasę smarną Friedmanna. Układ rozrządu pary stanowi rozrząd Heusingera z nawrotnicą śrubową.

W celu ułatwienia dostępu do zbieralnika pary, przy którym znajdują się zbiorniki z piaskiem dla piasecznic, z boków kotła umieszczono pomosty wykonane z blachy ryflowanej. W przeciwieństwie do parowozu Wp29 Px48 posiada zamkniętą budkę z umieszczoną na tendrze kontrbudką co chroni maszynistę i pomocnika przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi podczas jazdy tendrem do przodu.

Tender oznaczony serią Pt6x48 jest konstrukcją całkowicie spawaną wyposażoną w dwa wózki Diamonda z belką bujakową i podwójnym usprężynowaniem.

Skrzynia węglowa mieści 4 tony węgla zaś pojemność zbiorników wody wynosi 6m3.

Choć tendry powinny mieć posiadać oznaczenie Pt6x48 to obecnie jedynie w parowozach na tor 1000 mm można zobaczyć takie oznaczenie, pozostałe posiadają wersję skróconą- Ptx48.

Parowozy Px48 fabrycznie były wyposażone jedynie w hamulec parowy, dopiero na początku lat 60-tych podczas napraw w ZNTK Nowy Sącz instalowano system hamulca powietrznego, zespolonego. Początkowo do wytworzenia sprężonego powietrza służyła sprężarka produkcji NRD. Z powodu jej awaryjności w trakcie eksploatacji sprężarki wymieniano na polską H11a3. Na parowozie i tendrze są zabudowane dwa cylindry hamulcowe sterowane kranem systemu Knorra. W układzie znajdują się trzy zbiorniki powietrzne: główny, pomocniczy i wyrównawczy,  są one zamontowane na pomostach.

Instalacja elektryczna jest zasilana przez turbozespół wytwarzający napięcie 24 V prądu stałego, zasila ona reflektory umieszczone na parowozie i tendrze oraz oświetlenie budki.

Malowanie

Zasady malowania parowozów serii Px48 nie odbiegały od tych dotyczących parowozów normalnotorowych na PKP. Dymnica- kolor czarny, reszta kotła, budka i tender zielono-oliwkowy, elementy układu biegowego i wózki tendra- kolory czerwony i biały, czołownice- kolor czerwony. W praktyce często części które powinny być zielono-oliwkowe były czarne, było to również zgodne z zasadami przyjętymi przez PKP gdyż był to schemat dla parowozów towarowych a parowozy serii Px48 pracowały zarówno w ruchu osobowym jak i towarowym.

Parowozy Px48 na Kujawach

W historii polskich parowozów wąskotorowych na tor 750 mm, parowozownia Kujawskich Kolei Dojazdowych w Krośniewicach odegrała znaczącą rolę. To do Krośniewic trafiały na próbną eksploatację pierwsze egzemplarze parowozów serii Wp29 i Px48. Żadna inna parowozownia wąskotorowa w Polsce nie otrzymała tak wielu fabrycznie nowych maszyn Px48 co Krośniewice. Niemal każdy parowóz serii Px48 miał choć jeden krośniewicki epizod w trakcie swojej służby na PKP a jeśli nie krośniewicki to sompoliński, spośród 101 wyprodukowanych parowozów serii Px48 jedynie około 10 egzemplarzy nigdy nie było eksploatowanych na Kujawach.

Oprócz Krośniewic parowozy stacjonowały również w Gnieźnie, Sompolnie a także we Włocławku (do czasu likwidacji lokomotywowni i rozbiórki odcinka Smólsk – Włocławek wąsk). Stosunkowo szybko w porównaniu z resztą sieci wycofano serię Px48 z Sompolna, było to związane z pojawieniem się tam pierwszych lokomotyw spalinowych serii Lxd2. Inaczej przedstawiała się sytuacja w Gnieźnie i Krośniewicach.

Px48-1742 Krośniewice'1988
Px48-1742 z pociągiem transporterowym na stacji Krośniewice Miasto, wiosna 1988.
Fot. Krzysztof Wiśniewski.

Px48 pozostawały w planowej eksploatacji w Krośniewicach do początku lat 90-tych. W ostatnich latach eksploatacji były zatrudnione przy pociągach towarowych głównie transporterowych gdyż w ruchu pasażerskim dominowały wagony motorowe, niemniej zdarzały się przypadki kiedy parowóz zastępował wagon motorowy i wyruszał z pociągiem osobowym. W Gnieźnie trakcja parowa trwała jeszcze dłużej do drugiej połowy lat 90-tych, w końcowym okresie eksploatacji seria Px48 obsługiwała pociągi towarowe i mieszane do Witkowa.

W latach 90-tych miała miejsce seria imprez z parowozami Px48.

W 1993 roku gnieźnieński Px48-1785 odwiedził Boniewo w trakcie trzydniowej imprezy “Nostalgia za Parą”, podczas której ciągnięty przezeń pociąg specjalny przejechał trasę Gniezno wąsk- Anstazewo-Sompolno a także Sompolno- Koło wąsk i Sompolno- Boniewo. Rok później ten sam egzemplarz z okazji kolejnej edycji “Nostalgii za parą” poprowadził pociągi specjalne na liniach Dobre-Nieszawa Waganiec, Dobre-Straszewo-Koneck oraz Dobre-Jerzmanowo-Brześć Kujawski-Jerzmanowo-Boniewo.

W 2000 roku inny gnieźnieński parowóz Px48-1754 poprowadził serię pociągów specjalnych na całej przejezdnej wówczas sieci. Potem nastał krótki okres bez sprawnego Px48 w Krośniewicach co zmieniło się w 2001 roku kiedy to ze Środy Wielkopolskiej przybył parowóz Px48-1902. I znów miało miejsce kilka imprez dla miłośników kolei między innymi przejazd pociągu specjalnego do Ozorkowa. Niestety Px48-1902 nie jeździł w Krośniewicach zbyt długo gdyż w 2002 roku upłynął termin rewizji kotła.

Parowóz ten nadal znajduje się w Krośniewicach, aby go uruchomić konieczne jest wykonanie naprawy głównej.

Px48-1902 w Krośniewicach'2014
Px48-1902 w peronach stacji Krośniewice Miasto podczas obchodów 100-lecia KrKD.
Fot. Stanisław Schweizer.

 

Przejdź do listy taborowej parowozów Px48 eksploatowanych na KrKD. -> 

IPTLODZ.org Tomasz Bużałek, Maciej Dutkiewicz, grudzień 2004 – styczeń 2005
IPTLODZ.org Tomasz Bużałek, Maciej Dutkiewicz, grudzień 2004 – styczeń 2005